جنگل عمودی

درشهر تهران به دلیل توسعه ناخواسته شهری ودست اندازی های خواسته در محیط های طبیعی درونی وپیرامونی مدت ها است با مشکل جدی توسعه فضای سبزوحفظ فضاهای موجود با برخورداری از توجیهات عملی دست به گریبان بوده وهستیم. 

دراین راه باید پذیرفت براي ايجاد فضاي سبز زمين كافي در اختيار نداريم و الگوهاي فضاي سبز جديد، عمودي و باغ بام می بایست بعنوان یکی از راه حل های مفید و موثري منظور شده  و بهتر است بر اساس وضع قوانين شهرسازي امتيازاتي به مالكان ساختمان ها داده شود تا مالكان از فضاي سبز عمودي و باغ بام در ساختمان هاي خود از تخفیفات ،تسهیلات وامکانات خاصی استفاده كنند. 
درشرایط موجود باید بپذیریم : جداره های سبزعمودی ونیز باغ بام ها مي توانند جزاير گرمايي را كه به دليل استفاده از آسفالت تيره رنگ در پشت بام ها تشكيل شده یاانعکاس های شدید حرارت ونور ایجاد شده در سطوح عمودی شهر را بتوان با این تدبیر عملی كاهش داد. 
در این نوشتاربصورتی اجمالی وگذرا در تلاش خواهیم بود تابخشی از دست آوردهای حاصله دراین عرصه را مورد بررسی ومرور قرار داده ودر نوشتارهای بعدی در قالب طرح های تیپ قابل انجام به شکلی عملی ترویج وپیاده سازی نموده ودر اختیار علاقمندان قرار دهیم.
 
اهمیت موضوع
موضوع ايجاد فضاهاي سبز عمودي ديرزماني است كه مورد توجه مهندسان طراحي منظر قرار گرفته است.
بلندمرتبه‌ها و ساختمان‌هاي متراكم با قامتي برافراشته در خيابان‌هايي تنگ، علاوه بر درختان خسته و خميده، بر گلدان‌هاي رنگ و رو رفته در پشت پنجره‌هاي دود گرفته شهرها در بسیاری نقاط جهان سايه انداخته اند.
درکشور ما ایران وبویژه در شهر تهران خاطرات رنگ‌ و طراوت شمعداني‌هاي بالكن‌ها، پنجره‌ها و حياط خانه‌هاي‌مان در هزار توي خاكستري ديوارهاي بلند و بتني آپارتمان‌ها و بلندمرتبه‌ها گم شده‌اند. خانه‌ها ديگر آن بالكن‌ها، حياط هاي پر درخت و رديف گلدان‌هاي چيده بر لب حوض را فراموش كرده‌اند.
در اين ميان اما، بارها از پويايي، از شادابي،از دردهاي پنهان و پيداي شهرمان گفته‌ايم و بقاي آن را در گرو وجود اصول معين و مشخص شهرنشيني معرفي كرده‌ايم.
ولی به چه قیمت؟ودرکدام شرایط مساوی؟
شايد مهم‌ترين اين اصول ايجاد و گسترش فضاي سبز مناسب باشد و اهميت آن به اندازه‌اي است كه مي‌توان مشخصه اصلي يك شهر سالم و پرنشاط را گستردگي و توسعه فضاي سبز در آن شهر دانست.
اماچرا باغات را تخریب ودرختان کهن سال را قطع وجنگل کاری های مصنوعی پیرامون شهر را با خطر جاده کشی وراه سازی وتوسعه ناخواسته ابنیه روبرو ساخته وحتی به خشک نمودن رود دره ها بسنده نکرده وفقط سطح تخریب رابصورتی فزآینده افزوده وگستره آلودگی ها را از کنترل خارج کرده ایم؟
شهرنشيني و تشديد روند مهاجرت به شهرهاوبویژه تهران، انبوهي از جمعيت‌هاي انساني را در محيط‌هاي محدودي، متراكم و ساكن كرده است. اين وضعيت شرايط را به گونه‌اي در آورده است كه جز با حفظ و توسعه فضاي سبز متناسب با ميزان توسعه جمعيت شهری، زيستن براي مردم ساكن شهرهای مختلف وبویژه تهران، امكان‌پذير نيست.
از ميان رفتن باغات و فضاي سبز طبيعي به منظور احداث فضاهاي مسكوني علاوه بر كاهش فضاي سبز شهر، موجب افزايش سطح زير پوشش محله‌هاي مسكوني و كمبود زمين براي ايجاد فضاهاي افقي شده است.
توسعه فيزيكي شهر در سطح افقي و ايجاد محدوديت از نظر فضاهاي باز در سطح زمين، بلندمرتبه‌ها را بيش از پيش در اولويت برنامه‌هاي ساخت‌وساز شهري قرار مي دهد.
اين بلندمرتبه‌ها هر چندبعنوان خزانه خود محل ثابتی را برای درآمدهای توسعه مدیریت شهری در مقاطع مختلف زمانی از گذشته تا به امروز رقم زده اند،اماضمن اشغال سطح  خود بر حداقل فضاي سبز موجود در سطح زمين نیزسايه افكنده‌اند ،درحالی که با یک رویکرد کارشناسی وحساب شده از ابتدا می شد ضمن درآمدزائی فضای سبز مورد نیاز را هم به واسطه ساخت آنها فراهم ساخت.
شاید دیر باشد؟؟
اماجای خوشبختی باقی است که عمرمفیدساختمان سازی در ایران ومنجمله در تهران کوتاه است وغالب ساختمانهای ساخته شده عمر مفید خود را پشت سر گذاشته ودر بسیاری موارد نیازبه تخریب وبازسازی دارند و از سوی دیگر سرعت ساختمان سازی هم به رغم کندی ایجاد شده همچنان مناسب است.
درنتیجه براحتی می توان با کاهش هزینه تمام شده در نماسازی ونماکاری ساختمانهاوتعریف طرح های تیپ وتشویقی عاملی درمیان مدت در جبران وضع موجود با توسعه فضاسازی سبز عمودی گردید وضمن صرفه جویی در استفاده از مصالح سنگی،[UPVC]،شیشه،پلیمرها،رنگ ورزین و....درجداره ها کاری برای این شهر از دست رفته صورت داد و چهره شهر را نه فقط در بزرگراه ها بلکه در محلات دگرگون ساخت.
شرط اصلی این مهم جایگزینی جداره های زیستی بصورت عمودی بجای استفاده از مصالح معمول است.
 
سابقه فعالیتها
موضوع ايجاد فضاهاي سبز عمودي در دنيا ديرزماني است كه مورد توجه كارشناسان و مهندسان طراحي منظر قرار گرفته است. اين كار در ايران براي نخستين بار در اصفهان شكل گرفت، حال آنكه فعاليت هاي انجام شده به شكل محدود و در اندازه طرح‌ها و پروژه‌هاي ناتمام باقي ماند. طي دهه 1370، موضوع فضاهاي سبز عمودي در سياست هاي شهرسازي غلامحسين كرباسچي (شهردار وقت تهران) مطرح شد و در مدت زمان كوتاهي نه تنها ديوارهاي تهران و اطراف بزرگراه ها سبز شدند بلكه گلدان هاي سبز، ساختمان هاي اداري متعلق به شهرداري تهران را هم به سبزی حیات آراسته شد.
در پي اين موضوع فعاليت‌هايي در برخي سازمان‌ها و ادارات وابسته به شهرداري انجام شد به نحوي كه هنوز هم آثاري از آن را مي‌توان در سازمان پارك‌ها و فضاي سبز تهران مشاهده كرد. اما از آنجا كه برنامه‌هاي اجرايي در شهرها هيچ گاه از زيرساخت‌هاي بنيادي و برنامه‌ريزي‌هاي اساسي برخوردار نبوده‌اند، اين طرح نيز مانند بسياري از طرح‌هاي ديگر با تغيير مديريت مسكوت و عقيم ماند و پس از آن هيچ فعاليت چشمگيري در راستاي ادامه پروژه ايجاد فضاي سبز عمودي در تهران مجال بروز پيدا نكرد.
درچند سال اخیر هم فعالیتهای مناسبی در جداره بزرگراه ها با استفاده ازجداره های گلدانی،گلدان های آویزونیزژئوسل عملیاتی واجرایی شده اند و همه آنها جای تقدیروتوجه فراوان دارد.اما این مهم هنوز محلی ومحله ای نشده ودراین راه جای کار وتلاش ترویجی وتشویقی فراوانی در جلب مشارکتهای سازمان یافته مردمی به همین منظور دارد.
امادیگرکشورها از ما همچنان جلوتر وپیشرو تر هستند ودر این زمینه وموارد مشابه طرح های مختلفی را اجرائی وعملیاتی نموده اند که ما در رسیدن به آنها را ه زیادی را در پیش رو داشته وداریم .
دراین رابطه بسیاری از طراحان ومدیران شهری در رقابتی فشرده به دنبال استفاده از جدید ترین تکنولوژی ها وروشهای تکنیکال در تحقق این مهم بوده و هستند و هر روز شاهد پیشرفتهای در خور توجهی دراین زمینه توسط متخصصین ودست اندر کاران می توان بود.
یکی از جدیترین این دست آوردها احداث اولین جنگلکاری عمودی جهان در شهر میلان ایتالیا بود؛که درادامه به آن بیشتر اشاره خواهیم داشت.اما دراین رابطه لازم به توضیح است این سازه زیستی در شهر میلان از آنجا اهمیت دارد که در حجم پوشش گیاهی بکار گرفته شده کم نظیرودربسیاری موارد بی نظیراست.
موضوع جنگل عمودی چیست؟
دربسیاری خبر ها در ابتدای فصل پائیز سال گذشته میلادی آماده بود:
معماران ایتالیایی با برج سازی بر فراز سایه های ساختمان های شهری، نخستین جنگل عمودی دنیا را به میهمانی آسمان خراش ها می برند. این جنگل عمودی با فضاهایی برای زندگی در قلب آن و نیز باغچه هایی کوچک برای ساکنان تکمیل می شود.
این برج ها که در زیر آفتاب شهر میلان در شمال ایتالیا قامت افراشته اند«Bosco Verticale» یا(جنگل عمودی) نام گرفته اند .
این برجها که همچنان مراحل تکمیلی ساختمانی را پشت سر می گذارند. پوشش گیاهی مورد نیازشان هم اینک در گلدان ها روزگار می گذرانند تا پس از تکمیل عملیات ساختمانی به خانه جدیدشان منتقل شوند.
به گفته مدیر این طرح معماری که کار طراحی آن سال 2006 آغاز شد، او و همکارانش رؤیای ساختمانی را در سر می پروراندند که درهای آن به روی چشم اندازهای طبیعی باز باشد. آنها به این نتیجه رسیدند با ساخت برجی که میزبان برش هایی از طبیعت است، ابزار قدرتمندی را برای تحقق رؤیاهای خود فراهم می کنند.
این طرح بر پایه بیشترین بهره برداری از کمترین زمین استوار است زیرا در قلب شهرهای بزرگ، هر وجب زمین بی اندازه ارزشمند است. بدین ترتیب می توان زندگی کیفی را مانند آنچه در واحدهای مسکونی گرانقیمت جاری است «بی آنکه نیازی باشد منابع را مانند روند ساختمان سازی کنونی به مصرف رساند» برای اهالی واحدهای مسکونی جدید به ارمغان آورد.
فراتر از همه این موارد، یک نماد جهانی برای زندگی قابل تحمل ساخته می شود. البته این نمونه جدید با همه موارد پیشین متفاوت خواهد بود.
«جنگل عمودی» معماران ایتالیایی به صورت زیستگاه گونه های مختلف گیاهی طراحی شده به این امید که فضای سبز آن همانند فیلتری از ساکنان در برابر آلودگی حفاظت کند و اهالی در سایه سار درختان از گزند آفتاب مدیترانه ای در امان بمانند.
حداقل900 اصله درخت دراندازه های 3 ، 6 و 9 متری در کنار دامنه گسترده ای از درختچه ها و گل ها در نظر گرفته شده برای این برج های جنگلی دو قلو، مساحتی حدود یک هکتار را در 27 طبقه اشغال می کنند. یکی از برج ها 112 و دیگری 80 متر ارتفاع دارد. به جمعیت گیاهی این برج ها باید 5 هزار درختچه و نیز 11 هزار گیاه رونده را نیز اضافه کرد.
همچنین ساکنان این برج های سبز، لذت فصل های رنگارنگ سال را از بهار گرفته تا پاییز تجربه می کنند. قیمت آپارتمان های این طرح 5/87 میلیون دلاری از 896 هزار دلار برای یک واحد مسکونی 80 متری تا 7/2 میلیون دلار برای یک «پنت هاوس» 200 متری با چشم اندازی از شهر متفاوت است.
زندگی در این برج سبز از جنبه دیگری نیز جالب توجه است. فضای سبز در این آسمانخراش ها اشتراکی بوده و هیچ کس نمی تواند در آن دخل و تصرف کند. به عبارت دیگر، پوشش گیاهی هر طبقه با توجه به ارتفاع و ضلعی از ساختمان که در آن کاشته می شوند، از سوی مهندسان و طراحان انتخاب می شود. بنابراین خریداران واحدهای مسکونی نه تنها مساحت و چشم انداز آنها را باید در نظر بگیرند بلکه باید درباره درختان و گیاهانی که همسایه آنان هستند نیز تصمیم بگیرند.
مهندسان حتی خطرهای ناشی از سقوط درختان هنگام طوفان را در نظر گرفته و برای پیشگیری از حوادث احتمالی تمهیداتی اندیشیده اند.
هنگامی که این آسمانخراش های جنگلی تا پایان سال 2012 تکمیل شود، جمعیتی که در خود جای خواهند داد با شمار ساکنان گستره ای به وسعت 50 هزار متر مربع از فضای مسکونی ناشی از گسترش بی رویه شهرها برابری خواهد کرد!
این برج ها نه تنها آدمی بلکه حشرات، پرندگان و جانورانی را که معمولاً در بوستان های شهری میلان زندگی می کنند، در خود جای می دهد.
تخریب محیط زیست و شهرسازی گناهی است که ما شهرنشینان مرتکب شده‌ایم و تاوان آن دوری از طبیعت، ندیدن رنگ جنگل و دنیای سبز و تنفس هوای آلوده است. ولی می‌توان این نقص را تا حدودی برطرف کرد. معمار ایتالیایی استفانو بوئری امیدوار است که با طرح خود، معماری شهری و پوشش گیاهی را با یکدیگر تلفیق دهد. این طرح جنگل عمودی نام دارد و در واقع برجی است که نمای خارجی آن، با پوشش گیاهی طراحی شده است. هدف از طراحی این برج، به‌کارگیری آن در مناطق شهری اروپایی بوده است.
همان طور که می‌دانید در شهرهای بزرگ، مساحت‌های بزرگ را نمی‌توان به فضای سبز اختصاص داد (مگر در خارج از شهر) ولی با این طرح، می‌توان به پوشش گیاهی عظیمی دست یافت زیرا ساختار آن به صورت عمودی است.
شهر میلان اولین میزبان برای جنگل عمودی است و تاکنون دو ساختار برای این طرح در نظر گرفته شده‌است. این سازه‌ها که ۱۱۰ و ۷۶ متر ارتفاع دارند، منزلگاه ۹۰۰ گیاه سبز خواهند بود. اگر قرار باشد این درختان و درختچه‌ها بر روی زمین مسطح کاشته شوند، تقریباً مساحت ۱۰,۰۰۰ متر مربع را پوشش خواهند داد.
از زیبایی این طرح که بگذریم، به ویژگی تصفیه‌  هوای شهر می‌رسیم. چنین جنگلی با جذب CO2 و ذرات گرد و غبار، قطعاً در پاکیزگی هوای شهر تأثیر بسزایی دارد. کاملاً واضح است که با اجرای این طرح، کیفیت زندگی شهرنشینان به طور چشم‌گیری بهبود می‌یابد زیرا هم یک سایبان است و هم تا حدودی از آلودگی صوتی جلوگیری می‌کند. در عین حال که مانع عبور نور و روشن شدن خانه نمی‌شود.
یک سیستم آبیاری و فیلترینگ برای این جنگل در نظر گرفته خواهد شد. این سیستم آب آلوده را تصفیه می‌کند تا درختان از این آب آبیاری شوند و سلول‌های خورشیدی هم انرژی مورد نیاز را تأمین می‌کنند.
هزینه این پروژه، ۸۷٫۵ میلیون دلار برآورد شده است که به نظر می‌رسد با توجه به نیاز مبرم شهرهای امروز به هوای پاک، هزینه ای قابل قبول باشد.! 
شرکت معماری ایتالیایی "استفانو بوئری" در تلاشی برای ترکیب معماری شهری و بافت گیاهی، پروژه ای برای ایجاد جنگلهای عمودی ارائه کرده است.
این شرکت مدلی را ارائه کرده است که به واسطه آن و با ایجاد جنگلهایی که به سوی آسمان رشد می کنند، می توان به احیای جنگلها و طبیعت محیطهای شهری پرداخت.
به گفته این شرکت معماری، جنگلهای عمودی ابزارهایی برای احیای زیست محیطی شهرهای کنونی اروپا به شمار می روند. شهر میلان اولین شهر در ایتالیا خواهد بود که چنین جنگلهایی در آن احداث خواهد شد.
این جنگلها به همراه دو برج مسکونی که در حال حاضر نقشه ساخت آنها ارائه شده به وجود خواهند آمد. این برجها به ارتفاع 110 و 76 متر زیستگاه بیش از 900 درخت خواهد بود و همچنین تعداد زیادی از انواع گلها و بوته ها نیز در این برجها کاشته خواهند شد.
ایده اصلی این است که در صورت حذف شدن ساختمان برجها و به جا ماندن درختان، تعداد درختها با تعدادی که برای خلق یک جنگل کامل بر روی زمین به آن نیاز است برابری کند. به این شکل مهندسان در نظر دارند جنگلی به وسعت 10 هزار متر مربع را به صورت عمودی و در میان شهر بنا کنند.
این پروژه همانگونه که پیشتر اشاره شد در عین حال می تواند در پاکسازی هوای شهرها نیز تاثیرگذار باشد، زیرا گیاهان عامل ایجاد رطوبت، جاذب CO2 و ذرات غبار و تولید اکسیژن هستند، ویژگی هایی که می تواند شرایط زندگی را برای ساکنان شهرها و برجها بهبود ببخشد، همچنین درختها مانند یک چتر می توانند از ورود تشعشعات مضر نور خورشید به داخل جلوگیری کنند.
در این برجها سیستم آبیاری و تصفیه کار متناسب با پراکندگی ونوع گیاهان سازگار پیش بینی شده گذاشته خواهند شد تا آب آلوده را تصفیه کرده و مقادیر مناسبی از آن را به پای درختان جنگل بریزد. همچنین در این برجها از سلولهای خورشیدی برای تامین انرژی پاک و خودکفا شدن برجها از نظر انرژی استفاده خواهد شد.
هرچند در ایتالیا این مورد سابقه قبلی دارد اما در تمام موارد مشابه این حجم گیاه وبه رویکرد پوشش کامل نما توسط گیاهان تا کنون استفاده نشده وبی سابقه است.
تجربه ای که در کشور ما تنها بر روی چند دیوار آنهم در ابعاد بسیار کوچک به چشم می خورد،ولی به دلیل وجود علاقه متخصصین وامکانات قابل تطبیق مناسب وسازگار سازی پوشش گیاهی متناسب براحتی شایدبتوان در یک نمونه سازی تطبیقی جایگزین مصالح گرانقیمت موجود نمود وبسیاری هزینه های سربارومطالعاتی کار را در میان مدت از محل درآمد چشم اندازهای ایجاد شده جبران وترمیم نمود.
این دو برج به جدیدترین فن آوری های مانند سیستم های انرژی فتوولتاتیک مجهز شده اندوبسیاری از بخشهای ساختمان با استفاده ازانرژی های پاک چون باد وخورشیدی تغذیه می گردد. همانگونه که اشاره شد در آبیاری گیاهان نیز از سیستم فیلتر کردن و استفاده مجدد از آب های خاکستری تولید شده توسط ساختمان استفاده می شود.
چنین جداره سازی ونماسازی دراین برج ها ضمن محافظت از تابش و آلودگی آکوستیک وبرخورداری از زیبایی وصف ناشدنی وچشم انداز  برازنده ای که دارد، کیفیت زندگی ساکنین را در داخل ونواحی همجوار  به طور چشم‌ گیری بهبود می بخشد چراکه هم یک سایبان است و هم تا حدودی از آلودگی صوتی جلوگیری می‌ کند بطوری که مانع عبور نور و روشن شدن خانه هم نمی شود.
این ویژگی ها به جهت گران بودن زمین در تهران و این واقعیت که بسیاری از انبوه سازان و حتی خود شهرداری تهران دربسیاری نواحی ومناطق حاضر به چشم پوشی از زمینهای گرانبها نبوده ونیست تا برای ساخت فضای سبز این اراضی مصرف شوند!
می تواند باعث شود تا با مشابه سازی وبومی سازی روشهای بکار رفته در این هنرمعماری قرن وحتی استفاده از نوآوری وابتکارات ایرانی بعنوان دومین جنگل عمودی جهان وحتی شاید اولین محله یا منطقه جنگل عمودی جهان چنین اقدامی مورد توجه وحمایت بسیاری علاقمندان و دوستداران سلامت وتوسعه فضای سبزقرار گیرد.
 
نتیجه بحث :
هرچند اجرای فضای سبز عمودی برای تمام ساختمان‌ها امکان‌پذیر نیست و این امر به کار کارشناسانه و همچنین داشتن شرایط خاص ساختمان مربوط می‌شود. اما حداقل باانجام حمایتهای غیر نقدی با اعمال تشویق ها وتغییر برخی ضوابط ومقررات وتعریف استانداردهای لازم بسادگی می توان تعدادی از علاقمندان مستعد را به این سمت وسو هدایت والگوسازی نمود.